Plastik şişeden elektriksiz klima yaptılar! Bilim cevapladı, 5 dakikada serinletiyor mu?

Her şey Bangladeş’te başladı

Hikaye 2016’ya, Bangladeş’in kırsal bölgelerine uzanıyor. Yaz aylarında sıcaklığın 45 dereceyi bulduğu, elektrik şebekesine erişimi olmayan haneler için Grey Dhaka adlı bir reklam ajansı, Grameen Intel Social Business Ltd. gönüllüleriyle birlikte oldukça sade bir çözüm geliştirdi: İkiye kesilen geri dönüştürülmüş PET şişeler, delikli bir panele geniş ağızları dışarı, dar boyunları içeri bakacak şekilde diziliyor ve pencereye yerleştiriliyordu.

Mantık kulağa gayet mantıklı geliyordu: Rüzgar geniş kısımdan içeri girip dar boyundan geçerken hızlanacak, basınç artacak ve içeri serin bir hava dolacaktı. Tıpkı üflemek gibi. Tasarım kısa sürede internette dünyayı dolaştı, “yoksulluğa karşı zekice bir mucize” olarak alkışlandı ve yaratıcıları 5 derecelik bir sıcaklık düşüşü sağladığını iddia etti.

Peki laboratuvar ne dedi?

İşte tam burada işler değişiyor. 2024 yılında saygın bilim dergisi Nature’da yayımlanan bir araştırma, bu iddiayı kontrollü koşullarda test etti. Araştırmacılar 7 farklı Eco-Cooler modelini denedikten sonra ortaya çok farklı bir tablo çıktı: Sıcaklıkta gözlemlenen düşüş, yalnızca düşük rüzgarlı koşullarda ve en fazla 0,2 derece ile sınırlı kalıyordu.

Yani sosyal medyada “beş derece serinlik” diye paylaşılan o videolar, gerçekte neredeyse hissedilmeyecek kadar küçük bir farktan bahsediyordu. Araştırma ekibi, projeyi tamamen çöpe atmadı elbette. Eco-Cooler’ı, erişilebilir malzemelerle kısıtlı kaynaklar altında yaratıcılığı birleştiren bir “tutumlu inovasyon” örneği olarak tanımladılar. Ancak bu övgüyü önemli bir uyarıyla dengelediler.

‘Gerçek bir klima alternatifi değil’

Araştırmaya göre Eco-Cooler, evrensel bir soğutma çözümü ya da gerçek bir klima alternatifi değil, olsa olsa düşük maliyetli bir pasif havalandırma denemesi olarak değerlendirilmeli. Yani şu an evinizde 40 derece sıcakta terleyip duruyorsanız, birkaç plastik şişe kesip pencereye dizmek maalesef sizi kurtarmayacak.

Bu, projenin bilim ile buluştuğunda “teknik bir soğutucu” olmaktan çok, kısıtlı imkanlarla hayatta kalma ve evsel mühendislik konusunda ilham verici bir sembol olarak değer taşıdığı anlamına geliyor.

Peki sıcaktan gerçekten nasıl korunuruz?

Madem plastik şişe klimalar bir mucize değil, o zaman yaz sıcaklarında evde yapılabilecek gerçekçi birkaç adım hatırlatalım:Perdeleri gün boyu kapalı tutmak güneş ısısının içeri girmesini büyük ölçüde engeller. Çapraz havalandırma yapmak, yani karşılıklı pencereleri gece serinliğinde açmak, doğal hava akımından en verimli şekilde faydalanmanızı sağlar. Islak havlu ve fan kombinasyonu, buharlaşma soğutması sayesinde odayı gerçek anlamda birkaç derece düşürebilir. Elektronik cihazları gereksiz yere açık bırakmamak, odanın ısınmasını azaltır.